Estou vivindo no ceo

Artigo publicado en Nós Diario o 26 de marzo de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

Teño unha casiña branca / na mariña entre loureiros, / teño amores, teño barcas / e estou vivindo no ceo.

O cantar popular acompáñanos esta segunda semana de confinamento para írmonos afacendo á nosa propia estrañeza. A casa é o noso ceo íntimo e desde ela aprendemos a convivir cun tempo incerto que xa non mede ningún reloxo.

A casa protectora para quen a ten, como a familia, o traballo, o teléfono que trae voces amigas, a conexión á rede informativa, as falas das redes sociais. A casa que acubilla ou desprotexe, que nos confina dobremente, sobre o espazo exterior e sobre nós mesmas.

Mais este tempo é de pano fino e a morna suavidade superficial amosou as costuras dun sistema que clasifica a humanidade, máis que nunca, que estratifica a ringleira das persoas vulnerábeis e que devora o máis feble.

No entanto, a historia fala de nós como un pobo resistente e creativo en man común, capaz de pulsar as nosas capacidades para resolvermos colectivamente as necesidades. Porque sabemos que agora é hora de procurarmos as solucións ao noso alcance para calmar o inmediato. Logo chegará o momento de facer balance e pedir responsabilidades.

Arestora, a casa está a ser o noso ceo para o profesorado galego. Nas nosas casas naceu Aulas Galegas, un proxecto educativo que viu a luz, por necesidade, hai unha semana. Cada día achamos nel referencias pedagóxicas multidisciplinares para cada curso, un acompañamento para profesorado, alumnado e familias, elaborado por máis de 300 docentes galegos a construíren pontes desde cada casa. Asemade, unha completa rede educativa compiladora que vén cubrir, por sorprendente que pareza, un inexplicábel ermo por parte da Consellería de Educación.

Entre todos e todas sairemos xuntas deste tempo incerto e desacougante e sairemos moito máis reforzadas, moito máis sabias e coñecedoras das debilidades e fortalezas que temos como pobo galego.

Distanciamento social

Artigo publicado en Nós Diario o 19 de marzo de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

Certo sentimento de orfandade produce esa unión de palabras que renegan da nosa principal condición como persoas e dos valores centrais para o convivio desde o humanismo: a socialización e a empatía.

Orfandade ante unha situación de risco severo na saúde pública que foi medrando no desconcerto, día a día, acompañando cifras medradas de persoas infectadas polo coronavirus, ingresadas na UCI e, finalmente, mortas.

Orfandade ante unha corentena que simula no Estado español unha deliberada intervención suprasanitaria, ao pretender atender a pandemia cos gobernos autonómicos detrás do central e non ao seu carón para unha mellor coordinación segundo a alerta de cada realidade territorial.

Orfandade ante a presenza nas rúas dun despregue policial e militar que amedrenta o pobo e non as grandes empresas que impiden ou dificultan a seguridade sanitaria do seu persoal.

Orfandade ante as rúas desertas e improdutivas dos nosos barrios, consciente das graves consecuencias económicas que se aveciñan para un sector tan importante como son as pemes e o comercio local.

Orfandade ao verificar a treboada de cancelacións e adiamentos de eventos culturais, unha creación, produción e distribución que, tantas veces, semella invisíbel na sociedade e nos medios de comunicación e que alimenta e sostén como zume elaborado a sociedade. Vivimos nunha emerxencia tamén cultural.

Orfandade ante un presidente da Xunta de Galiza que gardou un vertixinoso distanciamento de seguridade co pobo galego ao renunciar a se comunicar con el en galego, nun momento de extrema gravidade e en intervencións oficiais, arrombando a sonoridade da lingua propia e oficial da nación a un irrelevante segundo plano dun país subtitulado en emerxencia.

Non sabemos a quen se dirixe, que quere demostrar nin a quen o Sr. Presidente da Xunta. Mais o que si sentimos é o seu desprezo pola nosa lingua e a irrelevancia á que a somete en cada oportunidade.

O Centro de Documentación da AELG: un espazo literario en construción colectiva

Artigo publicado na versión en papel do Nós Diario o 13 de marzo de 2020.

A finais do ano 2005, a AELG presentaba publicamente o primeiro gran proxecto ambicioso, por unha banda, e vertebrador, pola outra, do que pretendía ser unha nova xanela que colocase a creación literaria galega na sociedade.

A mellora dun modesto e iniciático portal web activo naquela altura era unha demanda precisa para acompañar os tempos da comunicación dixital que o consello directivo da AELG, encabezado polo seu presidente, Cesáreo Sánchez Iglesias, asumiu como un reto esixente, xa que a historia da literatura galega contemporánea carecía dun relato visíbel e audíbel próximo ao lectorado consolidado e en formación.

Após intensos meses de traballo técnico e de coordinación documental interna, e grazas ao apoio económico daquela Consellaría de Innovación e Industria, a través da Dirección Xeral de Promoción Industrial e da Sociedade da Información, cúmprense agora quince anos da posta en andamento do Centro de Documentación dos Escritores e Escritoras en Lingua Galega, eixo nuclear da web que naceu co obxectivo de conservar e pór a disposición dos investigadores e investigadoras e de todas as persoas interesadas desde todas as culturas do mundo, aqueles materiais xerados polos escritores e escritoras en lingua galega, así como a súa actividade social: obra de creación e de investigación, obra crítica e calquera outro tipo de documentación que puidese enriquecer o coñecemento do feito literario en galego.

É por iso que o Centro de Documentación da AELG se foi convertendo colectivamente, coa colaboración participativa da base asociativa da AELG, nestes tres lustros, na artesa en que se recolle toda a información e documentación depositada polos escritores e escritoras, que é procesada para poder dispor dunha ampla fonte documental á que ter acceso áxil desde a rede.

A creación deste Centro de Documentación partía da carencia dunha entidade aglutinadora da documentación sobre as escritoras e os escritores vivos, mais tamén da necesidade que a figura do escritor/a ten de contar cun centro que os axude na súa difusión e recepción social.

O Centro de Documentación é un milladoiro de pequenos espazos web dedicados a cada escritora ou escritor seguindo os seguintes centros de interese: unha autobiografía, unha fotografía recente, unha bibliografía completa, unha antoloxía representativa da obra escrita, unha mostra de obra traducida, se for o caso, e calquera outra documentación, en calquera idioma (críticas, reseñas en prensa, entrevistas, artigos, documentación gráfica, prólogos e presentacións de obras…) identificada como paratextos.

Asemade, cada espazo permite redirixir e ensanchar o espectro informativo autorial ao enlazar con toda a actividade cultural vinculada á súa obra e recompilada a través da axenda cultural da AELG.

Nos últimos anos, desde a AELG entendemos a urxencia de construír, para alén do contido textual literario, un corpus fotográfico e audiovisual dos socios e socias. Eis a razón de ser das sección internas do Centro de Documentación identificadas como “Fototeca” e “Videoteca”, que multiplican o seu radio de consulta a través das redes sociais da propia AELG.

A fototeca permite acceder á imaxe persoal dos autores e autoras, mais tamén ao arquivo fotográfico histórico que achega as claves necesarias para a análise da diacronía do sistema literario das últimas décadas (non esquezamos que neste 2020 a propia AELG cumpre 40 anos), mentres que a videoteca achega un inmenso centro de recursos audiovisual desde o que acceder a entrevistas con múltiples reflexións que permiten amplificar o campo propiamente creativo de cada autoría: cando comezou a escribir, calos son os referentes, que lecturas a marcaron, proxectos actuais, lectura da propia obra…

Nun momento en que a web da AELG supera os 30 millóns de visitas, entre as que o nivel de consulta deste espazo documental é dos máis demandados, cómpre continuarmos a renovar o impulso deste mapa da historia literaria galega contemporánea.

325 anos luz

Artigo publicado en Nós Diario o 12 de marzo de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

Non consigo imaxinar como sería o día a día galego hai 325 anos. Apenas consigo aproximar, e sei que nunca coa suficiente pel, grazas ás lecturas que despexan o camiño bretemoso con cadansúa raiola.

Hanse preguntar o porqué desa cifra aparentemente redonda: 325 anos. E, sobre todo, que ten a ver con este 2020 que camiña entre turbulencias extemporáneas e esperanzas solleiras.

Non hai razón en ningún tipo de nostalxia melancólica nin na vontade de cuestionar aquilo de que calquera tempo pasado foi mellor, non.

Apenas se trata de rememorar a data de nacemento de Frei Martín Sarmiento, erudito galego, autor dunha obra ensaística que amosa, no tránsito dos séculos escuros cara á Ilustración galega, unha fonda implicación co seu tempo. Un lúcido ilustrado que adicou boa parte da súa vida de retiro como monxe beneditino a reflexionar e anotar en varios miles de pregos algún dos piares en que nos sustentar aínda 325 anos despois.

A defensa do predominio da razón, a práctica dun coñecemento epistemolóxico da realidade, a defensa dos sectores produtivos tradicionais, xunto coa transformación industrial e comercial sen monopolios; a crítica a aqueles factores que desde tempos pretéritos conducen o noso país á súa submisión; a asunción dun papel concienciador para co idioma propio do país, como fonte primaria de coñecemento, e a crítica á política educativa españolizadora e desterradora da identidade galega, concédenlle ao seu pensamento e actuación discursiva un valor iniciador fundamental que preparará o camiño cara ao renacemento literario e cultural que se xestará a partir do século XIX.

Recentemente, o concello de Ribeira acatou o mandado da Lei de normalización lingüística de 1983 a respecto da transcrición do seu topónimo oficial. Benvido ao cumprimento da lei 37 anos despois, malia teren transcorridos xa a toda velocidade 325 anos luz.

Re(m/v)irar o tempo

Artigo publicado en Nós Diario o 5 de marzo de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

Calquera manual en que deitemos lectura ao redor da cruel e dramática posguerra galega, sinalará tres posíbeis destinos para o compromiso militante de acción galeguista, nacionalista e republicano previo ao 1936, nomeadamente para aquela arquitectura de país sedimentada na tríada das Irmandades da Fala, do Grupo Nós e do Seminario de Estudos Galegos.

A morte asasina represéntase en Alexandre Bóveda ou Ánxel Casal; o exilio como corpo sen alma en terra allea, en Castelao ou Suárez Picallo; a morte en vida suspensa na autocensura, na persecución e o medo como respiración asistida, en Otero Pedrayo ou Carvalho Calero.

Con todo, cómpre re(m/v)irar a historia e renomeala xunto ao coro de voces femininas construtoras e corpos destruídos das mulleres que, en paralelo, fixaron o pensamento democrático e padeceron castigos aínda máis envilecidos polo feito de seren mulleres.

A mestra asasinada Mercedes Romero, a costureira exiliada María Miramontes e a tamén docente encarcerada e represaliada Elvira Bao, xunto con centos de irmandiñas, reviraron a historia tomando a palabra en primeira persoa de plural para se afirmaren na súa identidade nacional na resposta a un “Manifiesto de la Asociación Nacional de Mujeres” que pedía a unidade das mulleres españolas fronte ás que “quieren independizar a Cataluña y Vasconia”.

A resposta das irmandiñas galegas é ben elocuente:

“Galicia no espera nada de Madrid, de sus gobiernos de pandillaje ni de su política torpe y mezquina. Ha vivido largo tiempo en el olvido y aún en el desdén, en la más absurda de las postergaciones (…) y hoy con sentido propio (…) pedimos el reconocimiento de nuestra personalidad y la soberanía autonómica”.

E o tempo da memoria colectiva, que é sementeira, ha ser tamén o noso milladoiro nesta primavera galega.

Acordar

Artigo publicado en Nós Diario o 27 de febreiro de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

É determinante a decisión de ser nai. Por iso debemos ser nós as últimas en ter a palabra. Termar da palabra definitiva. A derradeira.

A partir da nosa afirmación encadéanse outras moitas decisións complexas. Todas elas sen manual contra as vertixes. Sen vacinas que inmunicen os erros.

A escolla da lingua determina xa a nosa relación primeira, intrauterina. As palabras flúen líquidas, amnióticas.

Nove meses, coma nove ondas, despois, os nosos sons tomarán corpo en cada intre de vida compartido. E naceremos unha á outra, en diálogo intransferíbel.

Dun tempo a esta parte dei en pensar naquela primeira palabra coa que naciamos xuntas ao día, aquela voz que chegaba cada alba acompañada dun olor corporal especialmente abrigado nos pregues miúdos da caluga.

Acordei, mami! Esa era a clave do primeiro sorriso do día compartido.

A escolla da palabra acordar non era gratuíta, non respondía ao azar, senón á vontade de lle aprender á filla léxico e semántica propiamente galegos. Fixar en xogo atemporal aquel tempo en que así me falaba a avoa Preciosa: acordei! ou recordei! Se cadra a inesperada lembranza acorda porque o presente convida a recibila.

Precisamos acordar, individual e colec-tivamente, como galegas e galegos, en toda a riqueza da semántica da palabra para convir, harmonizar as disonancias, recordar, espertar, lembrar(se)… Deste xeito, anularemos calquera propósito antónimo intencionado para que esquezamos, desacordemos, abandonemos, desentendamos ou desasistamos.

Estes días celebramos, máis un ano, e con forza popular renovada, un novo Día de Rosalía, unha data que xa trascende o propio nacemento da nosa poeta nacional para representar o noso acordar a un tempo novo, a unha outra alborada que merecemos para mirar por nós neste futuro que tecemos coas mans dos nosos soños en herdo.

Escorrentamos a noite, espantamos a sombra para acordarmos á branca aurora do alalá rosaliano, como A man que soña / e aínda terma do ceu de Pilar Pallarés.

Benquerida Elvira

Artigo publicado en Nós Diario o 20 de febreiro de 2020. A versión orixinal pode lerse aquí.

Estes días falamos de ti. Falamos a viva voz, nese corpo asociativo que é a Asociación de Veciñanza de Labañou, no teu barrio. Presentámoste aos descoñecidos e tamén a quen xa lles viñas soando desde que o teu nome renova a identidade da primeira residencia universitaria da Coruña, tamén no teu barrio, como ten que ser.

Porque as cidades non poden ser corpos desmembrados nin mentes amnésicas, senón mans que abrazan e bocas que contan todo o que os ollos miran lonxe.

Falamos moito, porque precisamos contar e ser contadas. Acompañaron na conversa a túa neta Loreta e o teu neto Arturo, sorrintes a unha memoria familiar da que seguen a descubrir orgullo. Falou in absentia Elvira, a túa Elvirita, a filla que sostivo como un eco e segue a termar, desde a consciencia dos case 94 anos, nas cuncas das mans a memoria da nai e do pai, de Elvira Bao Maceiras e Bernardino Varela Do Campo –así, como asinaba el, en galego!

E falaron Pepe O Molinero e Tonecho, dous alumnos da escoliña particular que ti puxeches na casa –cesada como mestra pola ditadura-, naquela casiña de San Roque de Fóra –de novo, sentíndote perto, no teu barrio-, na que te recluíches cerca de dez anos, resistíndote a saír, cansa de medo, persecución, represión, interrogatorios e lembranzas daqueles días incertos detida e dos posteriores meses presa no Cárcere da Torre.

E en falando de ti, falamos de tantas mulleres activas, que pensaron e sentiron como galegas, que participaron da reflexión, do debate, da intervención e das responsabilidades políticas. O teu tempo como membro das Irmandades da Fala da Coruña, da Agrupación Republicana Feminina da Coruña, da Escolas de Insiño Galego… Mulleres que te acompañaron no labor construtor dun mundo mellor, da man da xustiza, da igualdade, da fraternidade.

Falamos de ti e continuamos a aprender as novas leccións das mestras.