(Man)teñamos o plan

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 8 de agosto de 2019.

Recentemente o goberno da Xunta de Galiza, a través da SXPL, deu a coñecer ao público un Plan de dinamización da lingua galega 2019-2022, entendemos que lexítimo herdeiro doutro anterior, presentado e difundido nas súas redes co mesmo nome, mais con mudanza na cronoloxía de actuación (2018-2022). Ano arriba, ano abaixo, o caso é ter un plan ou, cando menos, falar del!

A razón de ser deste plan xustifícase na necesidade de deter o proceso de desgaleguización nesta altura en que, como ben sabemos, está a se conducir o noso idioma propio á irrelevancia social no presente e á quebra definitiva da transmisión xeracional no futuro.

Recóllese a necesidade de coordinación interna e implicación de todo o goberno galego para coa execución deste plan, así (en plan…) como de participación de organismos referentes como a Real Academia Galega, o Consello da Cultura Galega e outras (innomeadas) organizacións especificas da mocidade, a cultura e o voluntariado.

Como antecedentes este novo (?) Plan (e veña plan…) enumera o Plan Estratéxico de Galicia 2015-2020, o Plan Estratéxico 2010-2013, ou o Plan Estratéxico de Xuventude 2014-2016, nos que resulta facilmente comprobábel a data de caducidade próxima ou xa superada –non só de consumo preferente-, mais de cuxas avaliacións nada soubemos para faceren pé e achantar os piares seguintes. Mais xa sabemos que o importante é colocarmos no foco mediático un plan, ou dous ou tres…

Ben é certo que tamén nesta proposta se apela de xeito recorrente ao Plan xeral de normalización da lingua galega (PXNLG), aprobado por unanimidade no Parlamento galego en 2004, mais certificada a súa defunción en 2009 coa chegada ao goberno (e ao poder do desgoberno) do señor Feijoo e o seu equipo ideolóxico desgaleguizador.

Neste sentido, sorprende que a operación de maquillaxe habitual practicada no último decenio para as cuestións de política lingüística se convirta, nesta reviravolta mediática, noutra intervención de cirurxía estética ao pretender asentar os principios deste novo (por reiterado intento) plan no diagnóstico de puntos fortes e febles detallado no PXNLG para a situación do galego na mocidade daquela altura, isto é, hai exactamente tres lustros.

Precisamente nestes tempos en que todo é tan volátil, corre e muda de xeito imparábel, o punto de partida sociolingüístico resulta reseso ou mesmo xa anacrónico (se cadra como a propia vontade lexisladora). Acreditar en que o diagnóstico do coñecemento lingüístico, usos e actitudes que representaba a mocidade en 2004 é un retrato sociolingüístico actual, resulta cando menos cuestionábel.

A xustificación do plan nace “pola necesidade de fomentar e propiciar o seu uso entre a xente nova que xa ten competencias lingüísticas en galego” e a estratexia estará focada a mozas e mozos con idades comprendidas entre os 14 e os 30 anos.

Descoñecemos de onde proceden os datos empíricos do goberno galego que permitan confiar, como punto forte de partida, nesa categórica competencia lingüística consolidada en galego, que non obsevamos na realidade das aulas nin na realidade social que nos acompaña, pois este goberno leva incumprindo desde o 2010 o propio mandato do seu Decreto 79/2010, que se autoobrigaba a, “con periodicidade anual, despois de finalizar o curso escolar”, avaliar os resultados derivados da aplicación deste decreto.

Unha avaliación dun “decreto de plurilingüismo” da que nunca soubemos, curso tras curso, cando por primeira vez en democracia se prohibiu o galego como lingua de aprendizaxe e coñecemento en materias do ámbito científico, tecnolóxico e matemático, ademais de facilitar que as poucas que eran de impartición obrigada en galego, no ámbito humanístico e social, puidesen ser impartidas en lingua estranxeira (inglés). Este si que foi un medido e certeiro plan contra o galego!

Ese foi o plan en que se escolarizou desde a educación infantil quen agora suma os 14 anos. E agora o plan é elaborar un plan de galeguización para a mocidade que se comezou a desgaleguizar cun plan escolar hai 10 anos. Vaia plan!

Advertisements

Entrevista no Diario Cultural arredor de Partituras

Obrigada a Xiana Arias pola demorada entrevista para o Diario Cultural sobre as nosas Partituras, recentemente editadas por Laiovento.

Un pracer partillar publicamente algunhas claves que camiñan no entreliñado e nas marxes destes 100 poemas de Xoán Carlos Domínguez Alberte e eu propia.

Pode escoitarse aquí, emitida o 31 de xullo de 2019.

Entrevista de Sergio Álvarez

Agradecida a Sergio Álvarez por esta entrevista publicada no seu blog o 29 de xullo de 2019. Pode consultarse tamén aquí.

P: Que ramas da cultura tocas ti?

R: O meu traballo cultural céntrase na palabra literaria, ora como autora ora como Secretaria xeral da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega.

P: Intentache outras actividades culturais?

R: Interésanme todas as manifestacións e expresións culturais como espectadora, como interlocutora, como destinataria, mais non cheguei a exercer ningunha.

P: Como te decribirías?

R: Unha traballadora da palabra de noso que acredita en que o ensino e a cultura son radicalmente transformadoras para o necesaro avance da sociedade.

P: Que supón para ti Galicia?

R: Un xeito propio e irrenunciábel de ser e estar no mundo.

P: Como surxiu o teu interese polo que fas?

R: A curiosidade ten un papel moi importante en todo o que facemos. O encontro con persoas referentes tamén. A miña vocación como docente naceu xa no instituto precisamente grazas a profesorado referente para min. Á literatura e á escrita tamén cheguei por convite de persoas referentes que sempre me animaron a superar as miñas inseguridades.

P: Algún novo proxecto en mente?

R: Nesta altura comeza a campaña de presentacións do último libro que asino en coautoría co poeta Xoán Carlos Domínguez Alberte, publicado por Edicións Laiovento, un poemario que naceu, sen prevelo inicialmente, ao longo dunha conversa de varios anos que fomos mantendo os dous a través do correo electrónico e que quere ser lembranza do joc partit das nosas cantigas medievais.

En mente e en gabetas e arquivos sempre hai proxectos, mais dos que, por pudor, nunca gusto de falar até que están ben concretos e avanzados.

P: Cal foi teu proxecto mais destacado?

R: O máis destacado para min a nivel persoal e creativo foron dous. O primeiro, a biografía da poeta viguesa María do Carme Kruckenberg Sanjurjo, Vivir, unha aventura irrepetíbel, que escribín a partir de múltiples conversas con ela propia e viu a luz na editorial Galaxia. O segundo, o relato infantil Xandra, a landra que quería voar, editado en Urco, que me permitiu partillar ilusións e soños de novo co público infantil.

A volta ao mundo en 40 km.

Artigo publicado na versión dixital de Sermos Galiza o 13 de xullo de 2019. A versión orixinal pode verse aquí.

Poden pensar (e hai quen pensa) que cada curso escolar remata cando o alumnado pon fin ao deslocamento diario ao seu centro de ensino.

Poden pensar (e hai quen pensa) que o curso escolar pecha canda as sesións de avaliación e a xornada de entrega dos boletíns de cualificacións. Tamén hai quen non só pensa, senón que o lembra con insistencia diaria estival, que o curso é elástico até a convocatoria de avaliación extraordinaria de setembro, período en que, agora si, oficialmente, remata cada curso escolar para saudar o comezo do novo. Mais que tránsito fica por percorrer entre os dous eixos temporais?

Semella ben difícil programar un novo curso sen ter antes ben avaliado o anterior. Que ficou válido da programación inicial? Que intervencións houbo que mudar? Que propostas de mellora cómpre atender?

Os parámetros de avaliación son insuficientes se só reflicten a nosa perspectiva como docentes, isto é, se focalizamos o proceso de ensino-aprendizaxe en nós mesmas, obviando que se trata dun camiño bidireccional, cando menos, e no que actúan, para alén da opinión do alumnado (emisor activo ademais de receptor pasivo), elementos externos (non alleos) como as propias familias e o contorno próximo, que dá forma ao día a día inmediato, e o lonxano, que proxecta os seus impulsos a través das tecnoloxías da información e comunicación.

É neste proceso de compilación avaliadora fundamental para o noso percorrido como docentes onde avaliarmos tamén que aprendemos do noso alumnado. O que tamén implica preguntármonos que aprendemos de nós propios na medida en que nos vexamos reflectidos no espello das súas palabras.

Confrontarmos a nosa praxe docente coa opinión crítica en formación do alumnado que nos observa (ás veces mesmo atende!) é o punto e seguido para avanzarmos nunha profesión esixente, curiosa de seu e exposta a unha aprendizaxe de superación permanente.

Recentemente, un titular informativo anunciaba que un científico galego está a liderar en Nova York (mágoa de aprendizaxes galegas obrigadas a se expatriar!) un traballo que abre vías terapéuticas para o tratamento do ollo vago. No canto do habitual parche do ollo san que obrigue a traballar o ollo preguiceiro, o noso compatriota propón mirar lonxe ao camiñar ou, mellor aínda, mirar ao ceo para subsanar o déficit de cores claras que provoca a ambliopatía.

A docencia obriga a mirar lonxe e alto para non perder as cores nin os matices cos que o alumnado tamén nos vai aprendendo.

A docencia da materia que o currículo oficial denomina como lingua galega e literatura tamén precisa de revisión e avaliación constante.

Probabelmente sexa esta a materia máis sensibelmente exposta aos temporais de ventos e xeadas aterecedoras que atravesan o corpo da sociedade galega.

Con certeza é a materia cuxa aprendizaxe vai moito máis aló dunha enumeración programática de obxectivos, contidos, temporalización, estándares de aprendizaxe, indicadores de logro e demais literatura curricular.

Transmitir o coñecemento e a aprendizaxe da lingua e da literatura galega na escola (que queira ser e deixarse sentir) galega é un pulso gañado ao tempo sen descanso, sen tregua, mais tamén unha tensión permanente no presente para educar na (difícil) comprensión de nosa realidade sociolingüística, maioritariamente allea ao alumnado.

Unha realidade de uso presente, consciente, diario, continuado, como lingua inicial e ambiental, que fixo parte da miña vida profesional como docente ao longo dos últimos vinte cursos. Case parecería que vivo nun país normalizado!

Mais unha realidade que, en apenas 40 km, mudará por outro horizonte que me fará parecer unha profesora máis doutra lingua estranxeira máis dentro do plurilingüe horario escolar.

Será en setembro cando máis precise voltar ás avaliacións entregadas polo meu último alumnado coristanqués para reler máis unha vez aquela anotación de WPC que di “esta materia é algo máis que unha materia, é un sentimento”.

Se cadra ese sentimento foi o que levou a Brais Costas a decidir estudar Filoloxía galega para ser profe de galego “a pesar de poder elegir cualquier carrera” grazas ao seu brillante resultado nas probas de acceso á universidade.

Benvido, compañeiro!

Herdanzas en vida

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 13 de xuño de 2019 (número 350).

Tradicionalmente, conxugar o verbo herdar en primeira persoa levaba implícita a dolorosa perda do ser querido a cambio da posesión dun ben legado como prezada prenda da xenealoxía familiar.

Da herdanza xenética á herdanza material no fío do cordón umbilical da emotividade cosanguínea contida na memoria íntima.

No entanto, a mudanza da enxeñaría fiscal tributaria, sempre de costas ao valor emocional, trocou a forma e o fondo do concepto herdado.

Fálase agora con normalidade das herdanzas en vida ou pactos sucesorios inter vivos, que priman o adianto ao acceso á herdanza das testadoras vivas por parte das beneficiarias.

Nun primeiro acordo posibelmente esteamos a pensar en herdos materiais, tanxíbeis, privados, individuais. Unha casa, unha leira, un negocio familiar, unha chousa, un monte, unha empresa…

Mais tamén pode tratarse de herdanzas simbólicas, emocionais, de alto valor cualitativo para nos definir como somos e, sobre todo, de quen vimos sendo: un álbum de fotos coa cartografía familiar, un xogo de lenzos bordado coas iniciais da casa, uns brincos de acibeche e prata negra, un pano de man, un reloxo de peto, unha colección de vinilos…

E aínda tamén pode suceder que a transmisión benquerida sexa un ben inmaterial e colectivo como o patrimonio cultural e o idioma galego.

Sexa cal for a realidade obxecto de transmisión, tanxíbel, física, cuantificábel ou emocional, inmaterial, a concreción dun pacto sucesorio precisa vontade emisora testadora e receptora herdeira, para alén de documentos notariais, sen máis fe de vida que o propio apego e compromiso por respectar e quererlle ben ao que vén canda nós como un galano senlleiro, histórico e colectivo.

E nese (ausente) pacto, ou en ausencia de vontade, estamos a respecto do idioma galego.

A quebra da transmisión interxeracional anula a continuidade natural do galego como lingua inicial dos afectos coa que aprender a nomear o mundo. A interrupción do reforzo comunicativo do contorno de socialización infantil impide a consolidación do galego como lingua habitual, mesmo naqueles cada vez máis minguados fogares que educan con vontade consciente de ser o galego a lingua de relación coas crianzas.

A perda da condición de lingua vehicular plena do galego na educación infantil e obrigatoria, xunto á consolidación dun estatus de presenza ínfima e marxinal da nosa lingua propia en favor da máxima ocupación do espazo do coñecemento por un pseudobilingüismo español-inglés, anulan a facultade de operar a escola como garante dunha boa adquisición lingüística verdadeiramente plurilingüe desde a raíz propiamente galega.

E até aquí chegamos, coas consecuencias do desprezo, aló polo ano 2007, dun pacto político previo por parte do Partido Popular de Galicia (Galego é outro contar…) e concretado, unilateralmente e coa sociedade en contra, ao máis puro estilo recolonizador, en sucesivas accións legais a partir do seu retorno ao goberno da Xunta de Galiza en 2009.

Porque, logo de 10 anos de retroceso contrastado no coñecemento, uso social e transmisión interxeracional do noso idioma propio e oficial, así como de quebra de consenso e perda de ética política a respecto do desenvolvemento da Lei de normalización lingüística e do Plan xeral de normalización lingüística, ambos os dous aprobados por unanimidade en 1983 e 2004 respectivamente, son moito horas de emprendermos un outro camiño para a recuperación da lingua galega.

Certo é que non existe un camiño único nin tampouco un único responsábel.

Certo é que, como feito social, é preciso activarmos a corresposabilidade para asumirmos a planificación dun proxecto de normalización consonte a realidade actual.

Certo é que non podemos renunciar a reclamar vontade política e apego emocional á nosa lingua da man para seguirmos a ser e existir como galeg*s no mundo da biodiversidade e do ecolingüismo.

Agora que sabemos que Marcos goza de ensinar as vinte e cinco especies de orquídeas que agocha O Courel, algunha delas única no planeta, para preservar esta riqueza natural, procurarmos un posíbel punto de partida para o retorno ao compromiso colectivo co futuro da lingua galega é a nosa obriga para preservármonos tamén dentro da riqueza cultural e lingüística global.

Entrevista en Tempos Novos: Que nos xogamos o 28-A? Que se xoga Galiza o 28-A?

Entrevista publicada no número 263 da revista Tempos Novos, de abril de 2019.

1. Que nos xogamos neste 28A?

Vivimos tempos limitadores de dereitos fundamentais como o de expresión, negacionistas do marco plurinacional e plurilingüe do Estado, de profunda involución dun Estado que non acaba de recoñecer as identidades que o conforman historicamente, unha deriva recentralizadora dun Partido Popular que se retroalimenta ante o avance da extrema dereita española.

Vivimos tempos de políticas neoliberais depredadoras que están dispostas a envelenar as terras e anular a capacidade produtiva dun país a cambio dun negocio económico privado limitado no tempo.

Vivimos tempos que prevén unha nova reformulación de Europa que pode afectar severamente os intereses galegos que derivan dos nosos sectores produtivos (a terra, o mar, a gandeiría…).

Ante este marco Galiza precisa volver ter peso e voz propia no Parlamento español a partir do 28 A, de xeito que a mensaxe naza de nós directamente sen outra intermediación máis que a realidade do pobo galego, sen ser apéndice de intereses internos doutras forzas políticas nin sometidos á vontade de consellos de administración empresariais.

2. Que se xoga Galicia neste 28A?

A experiencia da última lexislatura reflíctese no espello do tempo por contraste coas anteriores.

Precisamos que a palabra e o voto dun parlamentario ou parlamentaria galega valla para facer avanzar o país, non para equilibrar forzas internas con intereses noutros territorios.

Galiza como nación precisa máis do que nunca, nestes tempos convulsos e ameazadores do retorno do pasado máis negro e anulador de liberdades e dereitos para o pobo, nomeadamente para as mulleres, ter presenza parlamentar como cordón umbilical coa realidade galega.

A falta dun goberno autonómico á altura das necesidades reais galegas, incapaz de continuar co mapa de transferencia de competencias, e ante a demostración destes catro últimos anos de que a presenza de deputadas e deputados galegos non foi proporcional a un resultado que favorecese a nosa posición como país, fica claro que para falar de Galiza, como ten acontecido noutras lexislaturas precedentes, precisamos representantes nacionalistas que traduzan en Madrid o noso potencial e tamén as carencias históricas que queremos superar.

Nun tempo de políticas de escaparate e espectáculo, de falacias convertidas en pseudonoticias hiperrepetidas, de ruído orquestrado desde e para Madrid como única centralidade posíbel, onde queda a realidade galega?

O esmorecemento da industria galega que condena Galiza a un país de servizos, a grave crise demográfica que atrofia calquera planificación de futuro de modernidade, a estafa incomunicadora da principal arteria de comunicación que representa a AP-9, o abandono do medio rural, o desaproveitamento das enerxías alternativas, a negación da nosa identidade lingüística e cultural, a expulsión da mocidade galega máis preparada, a usurpación de bens públicos, etc.

Xogámonolo todo porque nos xogamos o futuro e ninguén vai mirar por nós máis do que nós propias.

¿Quen pode, pois, salvar a Galiza? Galiza mesma. Escribiu Castelao no ensaio Sempre en Galiza. E nesa escola continuamos a prender e sementar, tamén en votos con representación propia nas eleccións do vindeiro 28 A.