Galiza mesma

Artigo publicado na versión dixital de Sermos Galiza, o 23 de marzo de 2019. A versión orixinal pode consultarse aquí.

Escribo hoxe setenta e cinco anos após a publicación dos tres feixes de discursos “(…) escritos no desterro, para escorrentar a morriña, cuxo limiar amosa un adro nado noutro desterro previo en Badaxoz cando Lerroux tivo a ben ordenar que me preparase para maiores ausencias”. Retomo para a memoria persoal o volume deste celebrado Sempre en Galiza que me acompaña, na biblioteca do meu cuarto de traballo, desde un tempo que a tinta deixou tatuada nas primeiras páxinas: MQZ Setembro 1991.

Vólveme o acordo das aulas universitarias a piques de rematar aquela licenciatura dunha carreira que aínda se chamaba Filoloxía Hispánica (Subsección Galego-Portugués). Abro de novo o volume desta segunda edición mercada na libraría Couceiro, que tamén está a celebrar o seu cincuenta aniversario entre liñas de amizade, e verifico que segue a arrecender a amarelento papel gasto mentres o lapis dá conta daquela iniciática descuberta subliñada vinte e oito anos atrás.

Para alén de palabras e ideas soltas encadradas en círculos destacados, maioritariamente inventario un profuso rexistro de citas expositivas e argumentativas ao redor do galego, do seu rexistro histórico até a realidade próxima ao tempo da escrita e a vocación de superación no camiño do futuro asentado na recuperación do seu valor de íntegra normalidade. “Un idioma é o corpo sensible dunha cultura, e todo atentado á lingua peculiar dun pobo representa un atentado á súa cultura peculiar”. “Unha lingua é máis que unha obra de arte; é matriz inagotable de obras de arte”. “Un pobo sometido á loita de dous idiomas acaba por non saber expresar o que sinte”.

Van sucedéndose as reflexións sobre a nosa lingua propia ao longo dos varios centos de páxinas como un río soterrado que baña o substrato do pensamento de afirmación nacional.

Ao tempo, resulta inevitábel analizar a nosa realidade lingüística, esa que algúns políticos inmorais empregan para atacar a cohesión social, como ferramenta de combate en tempo electoral, desprezando a natural e saudábel diversidade lingüística e cultural que caracteriza o Estado español e recoñece o seu tratado constitucional. Contraditoria defensa esta da tan santificada Constitución española!

Con toda a naturalidade, as voces da triple alianza retrógrada española teiman en defenderen e avalaren a ignorancia do coñecemento das linguas do Estado diferentes do castelán (será á súa imaxe e semellanza?), mais tamén oficiais e recoñecidas en cadanseu Estatuto de Autonomía. Con toda a autoridade, o Tribunal Supremo acaba de declarar ilegal algúns dos contidos da Ordenanza de normalización lingüística aprobada no Concello de Lugo en 2012 por unanimidade, e que afectan, por exemplo, á rotulación en galego das sinalizacións públicas, ao dereito a empregar a lingua propia con absoluta normalidade ou á formación do funcionariado para que poida desenvolver as súas tarefas en galego.

Con total submisión, adobiada de respecto á autoridade xudicial (que fina liña separa os verbos de acción contraria: acatar ou atacar!), a Xunta de Galiza, a través do responsábel da Secretaría xeral de Política Lingüística, faise a un lado e delega as responsabilidades da continuidade da defensa da ordenanza na Administración local. Ou o que é o mesmo, en non se pronunciando, xa se pronunciou.

Con absoluta hipocrisía, este mesmo goberno leva anunciando en sucesivos titulares a preparación dun plan de normalización lingüística para a mocidade desde o ano 2016, tal e como testemuña a memoria de hemeroteca.

Quen pode, pois, salvar a Galiza? Galiza mesma. Escribe Castelao. E nesa escola continuamos a prender e sementar.

Porque, por unha banda, a recentemente clausurada exposición “Castelao, maxistral” foi a máis visitada das celebradas na Cidade (do espolio) da Cultura.

Mentres que, pola outra, o Consello da Cultura Galega anuncia que a exposición “Alba de Gloria” é prorrogada, por segunda vez, por causa tamén da elevada demanda.

Galiza mesma é quen de nos salvar de tantos patufos desleigados, pequenos mequetrefes sin raíces. Son chegados os tempos de a sociedade galega abrirmos os ollos, querérmonos e votarmos a quen coñece, defende e cultiva a nosa diferenciación.

Advertisements

#LibreOMeuPensamento_rdc_19

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 14 de febreiro de 2019.

Ás portas dun novo Día de Rosalía comezan a se anunciaren as primeiras accións que convidan o pobo galego a revivir a autoestima de seu na vixencia poética do pensamento rosaliano.

Desde a Fundación Rosalía, para alén da programación institucional, xunto coa Asociación de Gaiteiros Galegos, anuncian para o vindeiro 24 de febreiro unha popular e expansiva Alborada para Rosalía de Castro.

Mentres que, desde a AELG, en consonancia coa programación que vén medrando socialmente en impulso e aceptación desde o ano 2010, xa están en andamento as propostas destinadas ao público escolar, á promoción de lecturas públicas en colaboración cos concellos e co movemento asociativo, ademais do relanzamento da idea de celebrarmos a data do nacemento da poeta agasallándonos un libro en galego e unha flor e da celebración do acto central no Panteón de Galegos Ilustres no mediodía do Día de Rosalía.

O manifesto redactado pola poeta e xornalista Ana Romaní, xa dispoñíbel desde o web da AELG, retrata a vixencia do abano de inxustizas sociais denunciadas pola nosa poeta maior do século XIX ao XXI: o espolio, as violacións, os desafiuzamentos, o abuso laboral, os éxodos.

Mais tamén a lingua, a que decote murchan e ciscan a subxectividade das actuacións prexuizosas e a obxectividade das análises, estudos e inquéritos.

E ben, ¿para qué escribo? Pregúntase retoricamente o pensamento existencialista rosaliano a finais do século XIX nun verso de Follas Novas.

i escribo…, escribo…, ¿para qué? Sentenza noutro verso.

Traspasamos séculos, mais o noso pensamento permanece inalterado na man que escribe hoxe sen perder a referencialidade do próximo porque menos pode o poeta prescindir do medio en que vive, e da natureza que o rodea; ser alleo a seu tempo e deixar de reproducir, hastra sin pensalo, a eterna e laiada queixa que hoxe eisalan tódolos labios.

Para que escribimos e para quen escribimos? Preguntámonos neste contexto cada vez máis xordo e mudo na nosa lingua propia.

Rosalía sabía que, como adiantada ao seu tempo, escribía para un público case inexistente, analfabeto por imperativo legal na lengua que eu falo e sen posibilidade de intercomunicación, malia ser o protagonista central da súa obra e pensamento libre.

As multitudes dos nosos campos tardarán en ler estos versos, escritos a causa deles, pero só en certo modo pra eles.

Con todo, a convicción imperativa do compromiso xustifica o alento da súa escrita como un grande atrevemento irrenunciábel sin gramática nin regras de ningunha clas:

¡Que a man tembrosa no papel só escriba

palabras, e palabras, e palabras!

Para que escribimos e para quen escribimos?

Volvemos preguntarnos hoxe co coñecemento filolóxico, gramatical, literario, que tece cos vimbios das nosas referentes.

Con certeza haberá tantas respostas como mans que escriben, mais probabelmente manteñamos un elo nuclear, un eixo común denominador que, como cordón umbilical, nos aproxima ao pensamento rosaliano: o compromiso con cada unha de nós e o compromiso coa palabra.

Mais, para quen escribimos?

Para unha sociedade maioritariamente alfabetizada en galego en que apenas 4 de cada 100 persoas escolle a lectura dun título en galego, como vén de confirmar o Barómetro de Hábitos de Lectura e Compra de Libros 2018.

Este estudo avanza, por unha banda, a boa nova do incremento do índice de lectura en Galiza até o 7,1%, situándonos no posto 11 na merca de libros entre as comunidades autónomas. Mais, pola outra, á hora de mercar unha obra apenas o 4, 8% opta por un título en galego fronte ao 4,9% que o facía en 2012 e o 7,3% de 2007. En paralelo, os datos confirman a fidelidade -consolidación ou medre- da preferencia do lectorado catalán e éuscaro polas súas linguas propias como idiomas de lectura no tempo persoal e de ocio.

A sociedade galega mudou nos dez últimos galegos. O goberno galego do PP non. Moitas preguntas seguen sen resposta oficial para este fracaso sociocultural. O libro que se está a escribir continuará a ser un novo capítulo consentido da saga de ciencia ficción “El castellano está amenazado en Galicia”?

Este #24F #DíaDeRosalía #LibreOMeuPensamento_rdc_19

Celebrémonos! Un libro en galego e unha flor!

Entrevista para Ideas.gal: “Na forza popular reside, máis unha vez, a esperanza da sementeira futura”

Entrevista publicada na sección Pensar Galiza de Ideas.gal, o 15 de febreiro de 2019. A versión orixinal pode verse aquí.

Que é para ti Galiza, hoxe?

Unha ponte no camiño coas raíces da historia en clave de presente vivo e coparticipativo e unha ilusión de futuro dun fogar en construción colectiva.

Como consideras que será a Galiza dentro de 10 anos?

Traballo para que sexa un país en esperanzadora reconstrución, após o deterioro provocado e incentivado desde a inacción ou involución do propio goberno galego nos últimos 10 anos, traballando desde a base fortalecida dos seus sectores produtivos, poñendo en valor a súa personalidade identitaria dentro da diversidade lingüística e cultural universal e retroalimentándose coas novas potencialidades que ofrece o presente con perspectiva de futuro renovado.

Como che gustaría que fose Galiza, idealmente? Como entendes que se pode chegar aí?

Partindo dun ideal como meta, isto é, absolutamente real, e non dunha idealización, polo tanto, abstracta e etérea, insubstancial, imaxínoa, desde as diferentes vertentes e camiños en que traballo e aprendo, orgullosa de si desde o (re)coñecemento e a aprendizaxe, soberana nas súas decisións colectivas, defensora da xustiza social, feminista, coeducadora, inclusiva, respectuosa coas outras e, en fin, herdeira da nosa referencial célula de universalidade desde unha lingua propia individualmente viva e socialmente útil.

O traxecto cara ao punto de chegada –ou de retorno, logo do necesario Arredor de si que ás veces precisamos facer nos contextos sociolingüísticos e culturais non normalizados coma o noso– reside en cada unha, en cada un de nós. Por iso son sempre actuais os versos do noso poeta nacional, Manuel María: Galicia somos nós / a xente e máis a fala / se buscas a Galicia / en ti tes que atopala!

De nós depende o camiño de presente e futuro.

Que aspectos e sectores deben ser prioritarios para conseguirmos mellorar como sociedade? Como consideras que se deben garantir servizos públicos universais e de calidade?

A mellora da sociedade non é un logro inmediato e ademais está condicionada por múltiples factores interdependentes. Este obxectivo vai requirir dun proxecto de intervención múltiple e dunha planificación a curto, medio e longo prazo. É imposíbel atinguilo desde unha mentalidade curtopracista e unidireccional. Por iso son tan necesarios compromisos colectivos de mínimos que garantan os pasos principais dese proxecto, para min sempre asentados no ensino e na cultura como columna vertebral da formación e da cohesión social.

Hai moitos xeitos de entender o que é mellor para unha sociedade; todo depende do horizonte ideolóxico que enmarque esa idea. Hai quen entende que a mellora da sociedade se alcanza minguando até a extenuación os servizos públicos para convertelos en negocio particular do sector privado; mais tamén hai quen pensamos que os alicerces dunha sociedade de futuro residen, entre outros factores, nunha boa calidade de vida desde o atendemento a eses servizos públicos, nos que sempre se inviste e nunca se gasta, porque as persoas son o primeiro e habitan o centro.

Para min o ultraneoliberalismo contemporáneo non é a fórmula que blinde o benestar da sociedade desde unha perspectiva igualitaria e equitativa, porque prescinde da cohesión social como garantía de xustiza social. Iso si, é un experto para inocular complicidades sociais desde unha linguaxe enganosa, equívoca e manipuladora, deformando ou prostituíndo o verdadeiro significado de palabras estandarte para unha auténtica democracia como “liberdade”. Por iso cómpre estarmos sempre espertas e atentas ás neolinguaxes, agora denominadas posverdades, que non son máis que mentiras gastas.

É certo que o custe económico nunha sociedade coidada é alto, mais tamén o é calquera outra aposta política que só atinxe medios materiais: pagamentos inxentes para promocionar o abandono da flota pesqueira ou da terra produtiva; para blindar intereses partidistas en medios de comunicación; para afogar o monte autóctono; subvencións á compra de coches; campañas publicitarias baleiras de contido profundo e sen contraste avaliador posterior etc.

Os servizos públicos garántense desde a implicación colectiva e corresponsábel, co compromiso honesto de toda a cidadanía contribuíndo cos seus impostos, de xeito progresivo e conforme ao seu nivel de ingresos, e coa supervisión e xusto reparto por parte da Administración.

A ética será a liña continua ou discontinua que marcará unha ou outra alternativa.

Que perspectiva tes sobre a Galiza no mundo? Con que espazos e culturas debería profundar a súa relación?

Cando estou fóra do país teño presentido certa contradición nas mensaxes que recibo sobre nós e o noso papel no mundo, que tamén me lembran as nosas propias contradicións.

Por unha banda, recibo un nivel de aceptación e empatía moi importante e, pola outra, comprobo a asunción de prexuízos e/ou tópicos illados que coidabas xa superados: a gastronomía, a paisaxe, a morriña, a aldea, a gaita… mais non hai, en xeral, unha idea de conxunto como pobo con historia propia nin un achegamento ás nosas potencialidades económicas. Consciente ou inconscientemente segue a funcionar a dicotomía estrutural metrópole/colonia.

No fondo, sempre conclúo que hai un profundo descoñecemento do que somos hoxe con perspectiva histórica. E como non o vai haber se nin sequera se pode coñecer o noso idioma e cultura propias por exemplo nas Escolas Oficiais de Idiomas do Estado español?

Unha aposta irrenunciábel, á vista de tantos puntos comúns compartidos, debe ser afrontar unha relación de proximidade no conxunto da área lusófona reforzando a chamada galeguía.

Que representa para ti a soberanía e que impacto ten (ou debe ter) na vida diaria da xente?

A soberanía permite tomar decisións e iso implica un exercicio de (re)coñecemento, de madurez e tamén de responsabilidade. Aspiramos individualmente a ter criterios propios, a actuar con autonomía partindo da nosa realidade, que ninguén coñecerá mellor ca nós propios. Entendo que colectivamente tamén debe ser así. Debemos decidir cara onde queremos ir e a través de que camiños facer a viaxe. Resolver se queremos ser sempre dependentes das decisións que outras tomen para nós e por nós.

Que referentes consideras interesantes e con recoñecemento aínda insuficiente na sociedade?

Como docente de secundaria adoito reparar moito e decote no meu alumnado de quen sempre aprendo a pór os pés na realidade. A constatación, malia ser parcial, é que os seus referentes sempre están a centos ou milleiros de quilómetros de nós e da nosa realidade. E, asemade, representan mundos de escaparate e ficción enganosa que coido que pouco lles poden achegar como membros dunha sociedade que valore o saber, o coñecemento, o rigor, o esforzo persoal, a orde e a ética.

Isto preocúpame porque están a se educaren con formas de ser que non son propias de nós nin da nosa tradición e que, consecuentemente, tampouco poden deseñar os camiños do futuro facendo pé no piso da nosa casa común.

As razóns son múltiples, e a (ausencia de) corresponsabilidade social é evidente, mais nesta altura a deixadez de funcións por parte do goberno á hora de reproducir o campo de visión de referentes galegos de prestixio en todos os ámbitos paréceme notoriamente grave.

No presente, as xeracións máis maduras temos referentes porque existiron e porque os canalizaron e amplificaron outros deica nós desde soportes mediadores diferentes. As miñas preguntas son: estamos a adecuar a transmisión de referentes galegos históricos aos novos soportes de comunicación, información e ocio? Estamos a crear novos referentes propiamente galegos? Temos interese en que a infancia e a mocidade se críe e eduque con referentes propios?

Como ves a situación da cultura galega (desde unha perspectiva ampla)?

Do punto de vista da creación véxoa resistente e proactiva, desde a convicción e o compromiso, fortalezas imprescindíbeis que a axudan a non abandonar un proceso creativo persoal que avanza en continua renovación e ensanchamento de discursos.

Do punto de vista da mediación observo un comportamento máis desigual. Desde os colectivos de base, o movemento asociativo, o compromiso sociocultural segue activo, partindo do voluntariado e o altruísmo, aínda que sometido a dificultades propias dunha asfixia económica e de valores como a que estamos a vivir. Desde as administracións o pulso e o compromiso coa cultura galega é moi diferente e desigual, mesmo non podendo falar practicamente nin de mínimos nalgúns casos. Infelizmente, os orzamentos en investimento cultural público minguaron de forma temeraria desde hai unha década e nesta altura dependen, en moitas ocasións, de proxectos políticos e ideolóxicos que fan de menos a cultura galega. Con todo, hai excepcións que sobrancean por actuaren con outra sensibilidade moito máis respectuosa e cómplice na súa función de mediación e enlace entre a creación e a formación de públicos consumidores de cultura propia.

Que papel debería xogar a literatura (nas súas diferentes manifestacións) na sociedade galega, e que modelos estimas interesantes para seren implementados?

A literatura é, de todas as manifestacións culturais, probabelmente a que máis avanzou nas últimas décadas no camiño da normalización. Con todo, os últimos datos sobre hábitos de lectura son bastante preocupantes, pois apenas un 4% do lectorado escolle libremente para o seu tempo de lecer un libro en galego.

Mais como imos pedirlle á literatura o valor social que non se lle permite á súa principal ferramenta de traballo, o idioma?

Eis o grave problema que temos: unha sociedade cada vez máis muda e xorda ante a lingua propia e oficial, uns corpos familiares que renuncian prexuizosamente a transmitir interxeracionalmente o galego e un goberno que lexisla en contra da súa aprendizaxe e agocha a súa presenza nunha falsa etiqueta plurilingüe que só inviste na aprendizaxe do inglés e en inglés de coñecementos e materias que, ao tempo, prohibe en galego.

Neste terreo de xogo a literatura desenvolve todas as súas funcións: a estética, a simbólica, a evasiva, a afectiva, a cultural, a social e, como non, a de compromiso.

O compromiso coa palabra das escritoras e escritores en lingua galega é o compromiso con cada un, con cada unha e mais coa sociedade e a cultura que historicamente creou o pobo.

Que opinión tes sobre o sistema educativo galego, e para onde debería camiñar?

O ensino público galego é insuficientemente valorado pola Administración, cando non percibido como un sector hostil, ao igual que o cultural. O seu nivel de insensibilidade para cun dos alicerces fundamentais na construción do ser humano foi e segue a ser máximo. Desde a chegada do PP ao goberno galego –e español– vivimos a aplicación dunha política de escaparate, descarnada, regresiva estruturalmente, baldeira de contidos substanciais e con representación distorsionada da realidade, pois os titulares mediáticos non reflicten a realidade interna dos centros educativos.

A aplicación da LOMCE supuxo un retroceso en todos os niveis na procura dun sistema equitativo no acceso á formación e respectuoso coa diversidade.

Por outra banda, nestes anos o ensino galego está a ser novamente, como xa o foi en tempos, un importante axente desgaleguizador, pois non é quen de reforzar o alumnado galegofalante que accede á escola nin de incorporar ao seu dominio e uso social ao castelanfalante, co que se está a incumprir o mandato legal da consecución dun dominio bilingüe nos dous idiomas oficiais no remate da escolaridade obrigatoria.

A lexislación en materia lingüística foi moi prexudicial desde o 2010 para a normalización ou equiparación do galego, pois, para alén de limitar os seus contextos de aprendizaxe, prohibindo os propios do ámbito mátemático e científico-tecnolóxico, reforzou o discurso prexuizoso dunha minoría social que defende a ignorancia no idioma propio.

Con todo, fronte á grave involución planificada cara á recentralización de competencias, a uniformización do pensamento ou o elitismo xerarquizador, a sociedade ergueu persistentemente a voz e conseguiu deter en parte o proceso inicial, como por exemplo no pulso social que fixo fronte ás reválidas.

Na forza popular reside, máis unha vez, a esperanza da sementeira futura.”

Alba de Gloria

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 17 de xaneiro de 2019.

Cada páxina de xaneiro nace escribindo o ano enteiro. As sortes dos doce primeiros días do ano novo prognostican o tempo que fará nos doce meses seguintes. E, xa agora, en tempo de resortes –entre os días 13 e 24– ratificaranse ou rectificaranse esas primeiras previsións.

A tradición refraneira galega fálanos do mes da lúa morta (Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro), dun mes friento (Xaneiro, xeadeiro; cada suco, seu regueiro), de días crecentes en horas de luz (O vinte e un de xaneiro, unha hora por enteiro) e compañeiro de labores da terra (Poda en xaneiro, vindima no sombreiro; En xaneiro, planta o teu alleiro).

Tamén conta a tradición oral que O sol de xaneiro non ten compañeiro. Mais cada ano en estrea nos ofrece o acompañamento dun nome propio de luz, calor, traballo e palabras de vida: Castelao.

Xaneiro é mes de semente castelaniana para traballar os sucos novos polos que transitar o ano, pois o 7 de xaneiro é data da rememoración do seu pasamento hai xa 69 anos, mentres que o 29 é a do seu nacemento en 1886.

E, nesta altura, Castelao volve ser presente tanxíbel e radicalmente real.

A editorial Galaxia anunciou o pasado decembro a edición facsimilar dunha parte substancial da obra de Castelao, os álbums de guerra: Galicia mártir, Atila en Galicia e Milicianos, tríada de denuncia gráfica da barbarie fascista da guerra e da consecuente represión que sufriu a Galiza compañeira da liberdade na autoestima identitaria.

“Estas estampas, arrincadas da miña propria door, van dirixidas a vós que sempre amáchedes a liberdade e sodes a única reserva que nos queda para reconstruír o fogar desfeito”.

Velaquí a razón de ser do primeiro dos tres álbums, Galicia mártir, editado en 1937 e cuxa estampa número seis leva como pé a sentenza “A derradeira lección do mestre”.

Unha iconografía de simboloxía maior para o nacionalismo galego que, por primeira vez, podemos visitar no propio país que a obrigou a nacer no pensamento e na man de Castelao. Unha visita que debemos converter en reencontro masivo popular, á altura do respecto que merece, como contrapunto do oportunismo polémico e aproveitamento político indigno de quen, a golpe de frío talonario público, actúa de costas a este marco dramático, física e emocionalmente, cunha estratexia discursiva hipocritamente negadora do pensamento de Castelao e de Alexandre Bóveda, das razóns do exilio do primeiro e do fusilamento do segundo, dos porqués de os mestres e mestras –e, por extensión, a escola, o coñecemento, a intelixencia– ter sido na guerra e na máis cruenta posguerra galega a principal diana devastadora da ditadura.

“Castelao maxistral” é “Castelao, maxistral”, mestre de tantos maxisterios!

Boa proba disto é esoutra exposición simultánea no tempo que está a se desenvolver en San Domingos de Bonaval, artellada coa brillante oratoria que sostén o discurso “Alba de Gloria” que Castelao pronunciou en Buenos Aires o 25 de xullo de 1947.

Unha exposición que, impulsada polo Consello da Cultura Galega e comisariada por Manuel Gago, recolle dun xeito gráfico e audiovisual esclarecedor os fíos –e fitos– da historia galega precisos para reconstruír a memoria da “Santa Compaña de inmortaes galegos”.

Desde a reprodución da correspondencia do exiliado Castelao con Eduardo Blanco Amor, Rodolfo Prada, Emilio Pita ou Lois Tobío; a escoita da voz de Castelao no fonospostal enviada para difundir en Montevideo na estrea d´Os vellos non deben de namorarse; os audios discursivos de Ramón Otero Pedrayo ou Ramón Suárez Picallo; a recreación dos persoeiros históricos ilustres que deu Galiza para o noso imaxinario histórico colectivo, desde Prisciliano ao chorado amigo e compañeiro Alexandre Bóveda; até a recreación virtual que nos achega á emocionalidade intensa do que ía ser o derradeiro discurso público do autor para nos interpelar e brindar, co propio Castelao, porque “afortunadamente, Galiza conta, para a súa eternidade, con algo máis que unha Hestoria fanada, conta c-unha Tradición de valor imponderabel, que eso é o que importa para gañar o futuro”.

Para gañarmos o futuro, este sol de xaneiro si ten compañeiro!