Entrevista no CEIP Raquel Camacho (A Coruña)

O 30 de outubro deste 2018 estiven co lectorado de Xandra, a landra que quería voar de 2º de primaria do CEIP Raquel Camacho. Aquí podedes ver o vídeo da entrevista-conversa con Zoe e Antón, das aulas de 2ºA e 2ºB. Foi todo un honor para min!

Advertisements

Unha avaliación realista

Artigo publicado no semanario en papel Sermos Galiza o 18 de outubro de 2018.

Unha das primeiras tarefas académicas de cada novo curso educativo consiste en valorar o nivel de coñecementos do alumnado, isto é, unha avaliación inicial que orientará as pautas da aplicación ou posíbel adaptación, en caso de necesidades educativas específicas, da programación didáctica que o currículo oficial determina.

Cumprida a rutina escolar no comezo do presente curso, a sorpresa chegou en boca dun alumno de 4º ESO cando, logo de entregar a totalidade do alumnado a proba escrita, exclamou a viva voz: “Por fin, unha avaliación realista”.

Apenas uns segundos tentando albiscar a orixe dese exercicio, tamén pola súa parte, avaliador, preguntei o porqué da afirmación. A resposta foi contundente: “Porque se parte da nosa realidade”.

E cal é esa “nosa realidade” estarán a se preguntar?

O alumnado debía responder algunhas cuestións, propias dos contidos da materia de lingua e literatura galega xa superados no curso anterior, a partir da lectura en pantalla dunha nova do medio dixital Disquecool (www.disquecool.com), que informaba dunha iniciativa de concienciación social sobre a importancia da limpeza das praias que o Concello de Carballo desenvolvera no verán, dun xeito sorprendente e ben visíbel, a partir da instalación na Praia de Razo e tamén no centro da vila, a grande escala, deses restos que non deberiamos afacernos nunca a ver entre as nosas pegadas como normais (cabichas, restos de envases plásticos, cascas de pipas…).

Adoita acontecer que cando alguén se atreve a dar un paso valente, que moitas veces consiste en expresar en alto o que a gran maioría pensa e sente, todo o grupo se suma á valoración positiva, pois, para alén do valor aproximativo, as cuestións gramaticais requiridas non demandaban ese esforzado exercicio de memorización previa.

O que non imaxinaba o alumnado é que eu ía de novo sentirme invocada pola lembranza do discurso dese grande ilustrado e pedagogo, Frei Martín Sarmiento, cando nos seus escritos critica a excesiva memorización de contidos inintelixíbes para as discentes e chama para un exercicio docente que poña “especial atención en estudar de sentido”.

O modelo educativo excesivamente teórico, nemotécnico, e pouco práctico para dar resposta ás situación reais en que unha boa competencia lingüística é fundamental, aínda se segue a frecuentar na escola galega de hoxe nun evidente retrato desa fotografía humanística do pensamento de Sarmiento:

“Así son os nenos que, como papagaios, estudan de memoria e á letra contextos que non entenden”.

Con todo, non había ser este primeiro baño de didáctica realista o último do curso aínda recén nado.

A primeira tarefa académica deseñada, fóra do libro de texto convencional e dentro da pantalla dixital que enmarca o noso blog de aula, propuña un sinxelo exercicio de achegamento ao outono, á vida dunha estación rica para o ciclo da terra e da vida das mans que tradicionalmente a traballaron. Por iso tamén, unha estación moi presente no noso refraneiro popular e no corpus da literatura oral galega.

A actividade partía da observación e comentario crítico dunha viñeta outoniza de Luís Davila e mais dun poema de Manuel María tomado de Poemas ao outono. Deseguido, o alumnado, a partir do traballo de campo, debía achegar refráns e expresións populares que aprendesen directamente de informantes orais próximos, familiares e veciñanza.

Esta ferramenta pedagóxica dixital é de acceso público e aberto, partillada por calquera profesional docente que a considere útil no seu acompañemento escolar.

Mais a sorpresa bateu de novo en nós, invadindo este noso cuarto de traballo, sen chamar á porta nin pedir permiso para entrar, anotando, baixo o pseudónimo Elver Galarga, o seguinte comentario, tamén público e accesíbel á lectura de calquera persoa:

“Con Franco este Blog non estaba aberto, e moito menos escrito por una muller”.

E entón fun eu quen exclamou: “Unha avaliación realista”.

Palabras en tempo real de quen está a promover unha realidade en clave de pasado sometedor e asoballante.

E con esta realidade explícita, moi lonxe da que regula o deseño curricular base aprobado pola consellaría e do que traza o libro de texto, foi obrigado comezar as aulas seguintes.

O imaxinario do país

Artigo publicado no semanario en papel Sermos Galiza o 20 de setembro de 2018.

Entre 1817 e 1834 sucedéronse as diferentes fases dun soño que non chegaría a ver a luz até 1845.

No acordar dese soño laborioso do ilustrado galego, Domingo Fontán, nun pioneiro pulso científico e matemático procurado a pé e a cabalo, a imaxe que naceu foi o retrato físico de Galiza, unha visión espacial xeográfica nunca antes tanxíbel.

Unha cartografía histórica que deu conta do que somos, que espazo propio ocupamos, como nos distribuímos, nun espello que representa o noso corpo xeográfico con toda a súa musculatura social e ambiental. Unha carta de Galiza que segue a ser emisora de nós a través da súa recompilacion toponímica.

Mais, fixada na exactitude milimétrica da escala do plano a Galiza imaxinaria, aínda hoxe andamos a soñar o país como un dereito e unha obriga. Tamén a trazar camiños liberados de dependencias paralizantes e subordinacións inmobilizadoras a través da palabra.

Levamos canda nós unha mochila herdada de experiencias, feitos, accións e palabras asinadas en milleiros de páxinas que, como espellos, nos devolven unha imaxe do noso tránsito. Palabras perpetuas que valen máis do que as imaxes efémeras.

Moitas desas palabras ficaron tatuadas na pel do tempo común como testamentos vitais, da man dos nosos escritores e escritoras, a construíren, co seu pensamento, unha cartografía única, mais non individual, que nos proxecta no espello do mundo.

Unha boa parte deste imaxinario de creación literaria recente, contemporánea, desta planimetría de voces e retratos próximos, vén de ser presentada baixo o título “O imaxinario do país. Letras de magnesio”, que, baixo o patrocinio da Deputación de Pontevedra, está a ser exposta en varias localidades da provincia.

Unha cincuentena de retratos, vinte e cinco de escritoras e outros tantos de escritores, que nacen, no pensamento e na acción do fotógrafo Anxo Cabada, como un proxecto de fixación visual do territorio da palabra de noso, desde a intervención coral, para a iconografía colectiva.

Un proxecto fotográfico de país que cómpre achegar á totalidade do país, pois todas e todos eles son presente literario que nos mira aos ollos para partillaren connosco cadanseu autorretrato literario, mesmo no caso dos tres recentemente falecidos –Xosé Neira Vilas, Mª do Carme Kruckenberg e Agustín Fernández Paz.

O territorio literario-fotográfico constrúe a radiografía do imaxinario, todas as imaxes poden prender o lume das palabras, e ninguén mellor que os escritores e escritoras que en toda a xeografía alimentan os soños e a imaxinación da terra.

Eis a determinación declarativa desta aposta fotográfica de Anxo Cabada, que foca toda a súa intensidade na comunicación entre os dous planos do negativo, alicerzada nunha parte substancial da nosa República das Letras, esa que realmente é a que alimenta os nosos soños e as nosas vidas, en palabras de presentación do catálogo do profesor, crítico e escritor Ramón Nicolás.

Pousarmos a ollada en cada retrato demanda de nós o inicio dunha conversa. Cada ollada, cada expresión, cada aceno corporal explícito ou intuído, convida á confusión entre emisora e destinataria.

O retrato nace ao corpo do diálogo entre as olladas cruzadas dunha definitiva foto fixa que agarda detida e unha mirada porosa que a esculca a contraluz.

Determos o tempo na lectura de cada autorretrato literario implica descubrir o porqué de cada escrita, a afronta dos discursos, viaxar na conxunción entre a imaxe e a palabra de cada retrato en branco e negro, que permanece para trascender o propio suxeito autorial.

Autorretratos declarativos, metafóricos; poéticos, narrativos, dialogados; monólogos, inquéritos, interrogantes para verificar certezas e incertezas en primeira persoa de singular que traspasan o marco para nos avolver en plural.

Autoras e autores de todos os xéneros literarios, pioneiras da escrita na posguerra, innovadoras do devir, nomes que espallan a creación literaria en lingua galega nun mundo que non coñece valados nin fronteiras, voces que nos aprenden a ser nós en continua mudanza, versos para contaxiar liberdade, trazos para provocar preguntas, espazos en branco para nos interferir, puntos suspensivos para nunca colocar a fin do capítulo…

Cincuenta (auto)retratos como cincuenta arterias dun corpo multiorgánico que seguen a legar o pulso do imaxinario do noso país.

Vídeo da presentación en Vigo de Vivir, unha aventura irrepetíbel, en 2011

Este é vídeo da presentación en Vigo da obra de Vivir, unha aventura irrepetíbel, coa presenza da propia María do Carme Kruckenberg, coa presenza da autora. Tivo lugar na Casa Galega da Cultura o 5 de abril de 2011. Agradecida a Pilar Ponte pola gravación e a subida do vídeo a internet!

O ensino galego (a)proba

Artigo publicado no semanario en papel Sermos Galiza o 23 de agosto de 2018.

Semella proba doada, exenta de capacidades prestidixitadoras, acertar con boa parte do subministro informativo estival das cabeceiras xornalísticas galegas.

Relatorio de festivais musicais; honras culinarias de todo o comestíbel; repertorio meteorolóxico por ceo, mar e terra; turistificación xacobea; lume(iradas) depredadoras; aumento da precariedade laboral disfrazada nun aumento de contratos extenuantes e, como non, as dificultades de acceso ao espazo formativo universitario a través das notas de corte posteriores ás probas ABAU (Avaliación de Bacharelato para o Acceso á Universidade), aínda popularizadas como “Selectividade”.

Interna e externamente, adoitan ser estas probas académicas, alleas aos centros educativos, o medidor da calidade do alumnado e dos seus centros de formación.

A partir de aí é inevitábel cubrir esa necesidade informativa a base dun relato que combina literatura narrativa e coloristas táboas comparativas segundo cifras cuantitativas, obviando as cualitativas, como é o lugar de procedencia do alumnado e os seus condicionantes, o nivel socioeconómico medio das familias de cada centro, as posíbeis necesidades educativas especiais que houbo que atender no proceso formativo, as periódicas reducións nalgúns institutos a nivel infraestrutural e no seu cadro de persoal ao longo dos últimos cursos, as diferentes ratios por aula, a desigual presenza de alumnado inmigrante, o número de alumnado presentado ás probas, etc.

O ensino galego a proba cada mes de xullo… aproba?

Apenas unha variábel dá xogo neste proceso avaliador externo: como son os resultados do alumnado galego na fin do bacharelato e nas probas ABAU en función de se escolarizar nun centro público ou concertado/privado?

O catavento avaliador debe xirar e dirixir a súa frecha delatora no baile combinatorio dos datos para indicar cal é a dirección de cada opción. E no substrato, a reiterada interrogante: cal ofrece mellores resultados para alén das procesos formativos e avaliadores internos? Que centros configuran o podio da excelencia académica galega?

Este verán non trouxo novas raiolas que ocultasen os datos ben coñecidos dentro e fóra do sistema académico galego. Entendemos que tampouco para as familias verdadeiramente preocupadas polos procesos académicos strictu senso.

Máis un ano, os institutos de secundaria de titularidade pública sobresaen nos parámetros de maior rendemento académico. Unha dinámica que se vén reiterando con pequenas variábeis, algo agardado tendo en conta as diferenzas que de seu se producen en cada nova convocatoria de alumnado.

Mesmo nas contornas periurbanas ou rurais, naquelas localidades en que coinciden centros públicos e concertados son os primeiros os que conseguen uns mellores resultados.

Tamén é o alumnado de centros públicos quen mantén ou aproxima máis a nota de bacharelato ás probas ABAU.

Cómpre preguntarse polas razóns que, como as meigas, habelas hainas!

Algunhas remiten para a formación do equipo docente –incluíndo o profesorado de educación infantil e primaria; outras, para a coordinación do traballo en equipo, a estabilidade dos cadros de persoal que permiten construír sólidos proxectos educativos, a comunicación e orientación entre o centro, o alumnado e as familias…

Cómpre, no entanto, focar a mirada ao desatendemento progresivo da Consellaría de Educación, baixo pretexto de necesarios axustes, cara á estabilidade e boa dotación dos centros educativos públicos.

Unha deterioración gravemente prexudicial nos últimos cursos que semella non ter chegado á súa fin.

Apenas dous datos recentes subministrados polo sindicato maioritario docente, CIG-ENSINO: por una banda, a Consellaría incrementa en 360.000€ os concertos co ensino privado mediante axudas á atención educativa; pola outra, neste vindeiro curso un 28% do profesorado provisional de secundaria e un 13% de mestres impartirán materias das que non son especialistas.

Non causan desasosego estas cifras por novidosas, senón por reincidentes. Sen dúbida, unha nova proba para o ensino público. Mais, con certeza, a implicación da comunidade educativa, comprometida coa excelencia formativa da mocidade galega, conseguirá que o vindeiro xullo, o ensino galego volva superar a proba.

Memorias de Memoria para Xoana, de Marica Campo

Artigo publicado na Plataforma de Crítica Literaria A Sega o 12 de agosto de 2018. O orixinal pode lerse aquí.

Algunhas lecturas fican impregnadas en nós para sempre. Convértense en vasos capilares que non deixan de axudar a latexar na nosa memoria bibliográfica aqueles relatos que nos fixeron sentir e emocionar na entreliña.

En 2002, grávida da miña segunda filla, cheguei á lectura de Memoria para Xoana de Marica Campo, una autora ben coñecida para min, como narradora e poeta sobresaliente, co antecedente de ter sido merecedora esta primeira novela co Premio de Narrativa do Concello de Vilalba.

E como de memoria se trata, porque sermos memoria viva fai parte do noso tránsito vital acompañado, aínda son quen de me lembrar a iniciar esta lectura en tempo de repouso xestacional vespertino.

Contan, Xoana, Xoana que aínda non chegaches, visguenta carne a navegar nas augas amnióticas do meu ventre, que a miña tataravoa Pepa, Pepa a Toupa, quedou preñe en Monterroso, na feira de novembro. Nunca soubo quen lle puxera entre as pernas a semente que deveu en Rosa, Pérez coma ela, e sen segundo, como era habitual nos fillos a que ningún pai se chamaba.

Non foi preciso continuar, máis ben foi imprescindíbel determe porque a memoria de meu, das miñas, das nosas, chamou polo acordo dos elos da cadea propia. Retratarse nelas, no seu branco e negro, para que a fotografía a cores non ficase deformada.

Cada xeración ten as súas propias probas, mais ás veces súmanse en herdo colectivo e cómpre deitalas lonxe de vez. Apropiármonos delas para as superarmos como unha vitoria plural.

Pepa Pérez, a Toupa, cega, analfabeta, cantante de coplas nas feiras con voz limpa e harmoniosa, acompañando un moinante trampulleiro, enxendrou forzada e pariu Rosa, filla natural, non de matrimonio, aínda que non sei a que vén iso de ser “filla natural”, se artificial non o somos ninguén e todos nacemos dun mesmo acto.

Lembra, Xoana, miña nena que estás por chegar, que vés de Rosa, Rosa Pérez sen segundo, a filla da cega, a rapaza fráxil con quen a vida non foi moi mirada nin tampouco o señor de Mezur.

Cada xeración procura avanzar, estirar os elos até os deformar e Rosa foi servir á Casa Grande, onde o señor de Mezur, que tiña máis de vinte fillos bravos, tentado polos praceres da carne nova, entendeuse amo para ampliar a listaxe no corpo de Rosa coa semente que daría en Carolina, primeiro, e en Xenxo despois.

Rosa Pérez, de novo sen segundo apelido, porque o seu espazo foi substituído pola fortaleza dun primeiro lugar feminino, pariu unha Carolina rexa, da estirpe do traballo no rostro curtido e nas mans escravas.

Lembra, Xoana, miña nena que vés en camino, que tiveches una bisavoa chamada Carolina, que ficou viúva aos vinte e poucos anos, e que pasou toda a vida sorrindo para fóra, por máis que por dentro lle bagoase o corazón. Non esquezas que traballou arreo, quizais para vencer e vingarse da súa maior inimiga, a pobreza, que a afastara de quen ela máis quería.

A morte inesperada do home de Carolina, logo de emigrar á procura de traballo a Asturias, deixou no berce a Carme, nai da protagonista que relata en primeira persoa o memorial xenealóxico á filla que avolve no seu ventre.

Carme foi á escola, o triunfo do saber para as mulleres da casa, ao internado lonxe da casa, como orfa pobre, onde soubo das inxustizas sociais dunha institución formativa e relixiosa que non acollía para a vida a todas por igual.

Non esquezas, Xoana, Xoana que cada día es máis tanxible e estás máis cerca, que levas no sangue a rebeldía da túa avoa Carme, a que foi alumna gratuíta nun frío colexio de Zaragoza. Seguro é que alí, desposuída dos seus e da fala propia, foi, pouco a pouco, elaborando a idea de cambiar o mundo. Porque esa é carme, a muller que sempre anda na teima de cambiar o mundo.

Con todo, a memoria das veas cosanguíneas chega a nós, o presente, e é tempo de a narradora, musicóloga culta e muller de mundo, que dialoga man a man co pasado e o futuro, se descubrir ante a filla que está para chegar, na soidade procurada dunha consciente nai solteira, protagonista dunha fermosísima cadea de vida da que eu tamén era un elo, un elo en que engarzabas ti e non había romper.

É tempo de nos descubrirmos nas fillas que nos suceden. Espellamos as nosas precedentes enchéndonos da súa memoria ao tempo que construímos un reflexo para as nosas fillas.

Herdamos para deixar sempre en herdanza a mellora.

E pechada a lectura, agora de novo, naceu, coma daquela, estoutro diálogo co vento:

Heiche contar, filla, que procedes das mans da terra das túas tataravoas Daniela e Carmela, das túas bisavoas Mercedes e Preciosa, das túas avoas Carmen e Jesusa e de túa nai, que aínda procura no espello do tempo a exacta reprodución que a escriba.