Entrevista en Hoy por Hoy A Coruña, da cadea SER

O 31 de decembro de 2018 fun entrevistada por Teba Chacón no seu programa Hoy por Hoy A Coruña, na cadea SER. Velaquí a conversa.

Advertisements

Ánimo, valentes!

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 13 de decembro de 2018.

Na Coruña xa se sabe que lles somos moito de pasear mirando os escaparates. Unha tradición doada de explicar se temos en conta a dimensión dunha cidade que medrou abeirada á forza do comercio local.

Medrou, iso é, conxugado en tempo pretérito perfecto, porque agora é notorio o deteriorado estado dun sector socioeconómico moi dinámico que sobrevive en presente, ora no centro urbano ora nos barrios onde a cidade se alimentou e pulsou o futuro local e comarcal, á voraz moda depredadora dos centros comerciais, promovidos en concilio político-empresarial, e que, para sobreviviren, á súa vez acaban por se fagocitaren entre si até a extrema unción.

Mais iamos de escaparates e aí continuamos o camiño. Recentemente, unha vidreira ostentosa chamou pola miña atención. Desde un cristal amplo e pulcro, nun xogo de tipografías brancas, negras e vermellas que caracteriza esa entidade bancaria foránea que, como aqueles centros comerciais, asentou no noso país para acrecentar o seu propio medre a custa de chuchar o cativo capital de aforro que ficaba en entidades de orixe galega, un potente lema chamaba por min: “Gracias, valientes, por crear cultura”.

Nun primeiro momento interpretei que o agradecemento derivaba do coñecemento do último informe do Instituto Galego de Estatística denominado Análise do Sector Cultural 2016, que verifica que a cultura galega representa un 2% do PIB e un 3% do emprego. Con todo, o non emprego publicitario do idioma galego como valor fundamental para crear e presumir da cultura galega no país galego ao que A Coruña segue a pertencer (dispénsenme a redundancia galega, por favor!), despistoume da miña inicial lóxica.

Deseguido, o subtitular fíxome albiscar outra posibilidade: “Autónomos, hacéis volar nuestra imaginación”. Apostei, xa que logo, na idea de que esta entidade, máximo referente do poder económico privado e privatizador, tería seguido con atención (ou mesmo apoiado!) o desenvolvemento do último Culturgal, celebrado na primeira fin de semana de decembro en Pontevedra, ocasión única para non perder na actualización de proxectos culturais, novidades múltiples, diversidade de propostas, etc.

Foi preciso focar ben de perto as lentes progresivas para alcanzar a letra máis miúda e dar co propósito propagandístico, reducido, nin máis nin menos, á vontade de nos ofertar ás traballadoras valentes, incluso ás autónomas, da cultura a Conta 1/2/3 Profesional (e non responda vostede outra vez!) con todo o apoio financiero e atención personal 24 horas. Nada máis que pedir!

Foi entón cando dei en xuntar as palabras clave da mensaxe publicitaria: valentes, crear, cultura e profesional. E cando a realidade vivida e coñecida de perto avolveu as claves ocultas no interlineado do anuncio nun presente en que, para alén da maioría das (ir)responsábeis institucións públicas oficiais, o sector privado empresarial e bancario, unha vez chuchadas, absorbidas e dixeridas as caixas de aforro galego, virou as costas á creación, promoción e difusión do patrimonio cultural galego, convertendo en inviábeis importantes proxectos autónomos de profesionalización.

E xuntando palabras e ordenando ideas continuei a pensar no paseo, agora orballento, que iniciaramos no comezo deste noso encontro lector de hoxe.

Creamos cultura por necesidade, por convicción, por capacidade, por complicidade, por autoestima, por inconformismo, por implicación, por resistencia… Por valentía continuamos malia os paus nas rodas que non facilitan crearmos como profesionais autónomas.

Se esa valentía fose auténtica desde as múltiples vontades do sistema, se se convertese en respecto polo traballo creativo cultural, a potencia da nosa cultura multiplicaríase exponencialmente dentro e fóra do país.

Mentres tanto, apenas nos queren como modelos-trampa de cínico anuncio bancario.

Mentres tanto, quen precisamos da cultura como creadoras e consumidoras, agardamos que os amos do sistema capitalista volvan os ollos da ética e o peto ao investimento directo en capital humanístico,social e cultural.

Nós, con todo e a pesar de todo, mais tamén entre todas e todos, valentes, continuamos a crear Cultura porque nela acreditamos. E o antónimo da valentía xa coñecemos cal é.

Planificar a desplanificación

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza, o 15 de novembro de 2018.

Este mes de honra aos nosos defuntos lémbranos que a paz dos cemiterios repousa na realidade sociolingüística galega, nomeadamente na planificación oficial de responsabilidade inescusábel.

A situación do galego canto a competencia individual e uso social é tamén herdeira dun tempo próximo, con mudanzas involutivas aceleradas aos nosos ollos, pois hoxe o tempo corre e voa máis aló da metáfora.

Quen lles escribe, sen vocación de chorona conformista nin apocalíptica da desolación, inimiga de habitar o mundo mirando cara a outro lado ou facendo ouvidos xordos, non acredita no infortunio inevitábel da normalización do galego, senón que teima en reparar e pór en valor actitudes positivas que participan do respecto polas linguas, conscientes de representaren unha senlleira armazón cultural histórica gravada na tona das palabras e na pel das emocións.

Respectar un idioma significa respectar o artífice da súa construción, isto é, o pobo. Ben o sabe o pianista británico James Rhodes ou o toledano xogador do Celta, Fran Beltrán.

Pola contra, agredilo ou negalo, procura o seu exterminio, extirpando as raiceiras, cegando o sol que o alumea e quenta e invalidando o vento que o esparexe en sementeira.

A escola semella ser, cando menos a golpe de titular mediático, ese espazo-tempo desde o que inocular os coñecementos, corrixir os desniveis socioeconómicos e culturais, previr as desigualdades e capacitar para a construción dunha sociedade culta e libre.

No entanto, desde 2010, coa aprobación do Decreto de plurilingüismo, hai unha área de coñecemento curricular no ensino infantil que está ficando escurecida, cando non arrombada ao cuarto dos trastos inútiles, no canto de facer parte das interaccións verbais e lúdicas do ensino-aprendizaxe: o galego.

A radiografía actual do escasísimo coñecemento e uso social do galego na infancia é coñecida, mais as actuacións de intervención en positivo seguen en paciente sala de espera.

A primeira das decisións unilaterais contra a normalización lingüística do goberno galego do PP chegou naquel decreto disfrazado de pluralidade que espía do abrigo da lingua propia. E unha das súas dianas, para alén da prohibición inédita de impartir a maioría das materias do ámbito científico-tecnolóxico en galego (podéndoo facer en inglés!), foi a drástica aminoración da oferta educativa en galego para a educación infantil.

Planificar a desplanificación lingüística que, de xeito lento e morno, viña aplicándose no ensino desde a aprobación da Lei de normalización lingüística (1983) e mais do Plan xeral de normalización da lingua galega (2002).

Malia o tempo transcorrido, non esquecemos a anulación dunha medida educativa publicada en 2007 pola Dirección Xeral de Ordenación e Innovación Educativa; unha convocatoria de accións para potenciar o ensino en lingua galega no segundo ciclo de infantil en contextos castelanfalantes en centros educativos públicos, primeiro, e posteriormente en centros privados.

A raíz e os obxectivos deste proxecto pioneiro nacían dunha base rigorosa: comprender que o futuro do galego residía, de xeito principal, aínda que non único, na capacidade de colocar o idioma galego na contorna de comunicación e aprendizaxe dos nenos e nenas escolarizados na etapa infantil.

Un proxecto innovador que só podían ofrecer aqueles centros que contaban con máis dunha liña en infantil e sempre e cando as familias manifestasen o seu consentimento por escrito.

Un proxecto que axiña comezou a dar os seus froitos, como testemuñaron diferentes comunidades educativas en xornadas de formación e avaliación. Unha avaliación que, dez anos despois, aínda non chegou para o Decreto de plurilingüismo.

Un proxecto que ían converter en núcleo da intolerancia as ordes estritas do goberno do PP, prohibindo aos centros continuaren organizando as chamadas “liñas de galego” no curso 2010-2011, anulando de raíz uns proxectos excepcionais que atendían á lexislación e ás necesidades de normalización do idioma galego nunha etapa prioritaria como é a da educación infantil.

E mentres tanto, aínda hai algún médium en transo que segue a pinchar no disco raiado do discurso da imposición do galego no ensino ou da desaparición do castelán en Galiza, demostrando que o único perdido é el na súa propia falacia.

Vídeo da “Xornada sobre políticas culturais en Galicia”

O pasado 13 de novembro participei, tras convite da Asociación Galega de Profesionais da Xestión Cultural, na Cidade da Cultura nunha Xornada sobre políticas culturais en Galicia. Un debate necesario.
Para quen non puido estar alí, ou se se quere escoitar de novo algunha intervención, aquí pode verse a xornada vídeo a vídeo.
A seguir, o vídeo onde se recolle a miña participación (aproveito para agradecer enormemente o convite):

Entrevista no CEIP Raquel Camacho (A Coruña)

O 30 de outubro deste 2018 estiven co lectorado de Xandra, a landra que quería voar de 2º de primaria do CEIP Raquel Camacho. Aquí podedes ver o vídeo da entrevista-conversa con Zoe e Antón, das aulas de 2ºA e 2ºB. Foi todo un honor para min!

Unha avaliación realista

Artigo publicado no semanario en papel Sermos Galiza o 18 de outubro de 2018.

Unha das primeiras tarefas académicas de cada novo curso educativo consiste en valorar o nivel de coñecementos do alumnado, isto é, unha avaliación inicial que orientará as pautas da aplicación ou posíbel adaptación, en caso de necesidades educativas específicas, da programación didáctica que o currículo oficial determina.

Cumprida a rutina escolar no comezo do presente curso, a sorpresa chegou en boca dun alumno de 4º ESO cando, logo de entregar a totalidade do alumnado a proba escrita, exclamou a viva voz: “Por fin, unha avaliación realista”.

Apenas uns segundos tentando albiscar a orixe dese exercicio, tamén pola súa parte, avaliador, preguntei o porqué da afirmación. A resposta foi contundente: “Porque se parte da nosa realidade”.

E cal é esa “nosa realidade” estarán a se preguntar?

O alumnado debía responder algunhas cuestións, propias dos contidos da materia de lingua e literatura galega xa superados no curso anterior, a partir da lectura en pantalla dunha nova do medio dixital Disquecool (www.disquecool.com), que informaba dunha iniciativa de concienciación social sobre a importancia da limpeza das praias que o Concello de Carballo desenvolvera no verán, dun xeito sorprendente e ben visíbel, a partir da instalación na Praia de Razo e tamén no centro da vila, a grande escala, deses restos que non deberiamos afacernos nunca a ver entre as nosas pegadas como normais (cabichas, restos de envases plásticos, cascas de pipas…).

Adoita acontecer que cando alguén se atreve a dar un paso valente, que moitas veces consiste en expresar en alto o que a gran maioría pensa e sente, todo o grupo se suma á valoración positiva, pois, para alén do valor aproximativo, as cuestións gramaticais requiridas non demandaban ese esforzado exercicio de memorización previa.

O que non imaxinaba o alumnado é que eu ía de novo sentirme invocada pola lembranza do discurso dese grande ilustrado e pedagogo, Frei Martín Sarmiento, cando nos seus escritos critica a excesiva memorización de contidos inintelixíbes para as discentes e chama para un exercicio docente que poña “especial atención en estudar de sentido”.

O modelo educativo excesivamente teórico, nemotécnico, e pouco práctico para dar resposta ás situación reais en que unha boa competencia lingüística é fundamental, aínda se segue a frecuentar na escola galega de hoxe nun evidente retrato desa fotografía humanística do pensamento de Sarmiento:

“Así son os nenos que, como papagaios, estudan de memoria e á letra contextos que non entenden”.

Con todo, non había ser este primeiro baño de didáctica realista o último do curso aínda recén nado.

A primeira tarefa académica deseñada, fóra do libro de texto convencional e dentro da pantalla dixital que enmarca o noso blog de aula, propuña un sinxelo exercicio de achegamento ao outono, á vida dunha estación rica para o ciclo da terra e da vida das mans que tradicionalmente a traballaron. Por iso tamén, unha estación moi presente no noso refraneiro popular e no corpus da literatura oral galega.

A actividade partía da observación e comentario crítico dunha viñeta outoniza de Luís Davila e mais dun poema de Manuel María tomado de Poemas ao outono. Deseguido, o alumnado, a partir do traballo de campo, debía achegar refráns e expresións populares que aprendesen directamente de informantes orais próximos, familiares e veciñanza.

Esta ferramenta pedagóxica dixital é de acceso público e aberto, partillada por calquera profesional docente que a considere útil no seu acompañemento escolar.

Mais a sorpresa bateu de novo en nós, invadindo este noso cuarto de traballo, sen chamar á porta nin pedir permiso para entrar, anotando, baixo o pseudónimo Elver Galarga, o seguinte comentario, tamén público e accesíbel á lectura de calquera persoa:

“Con Franco este Blog non estaba aberto, e moito menos escrito por una muller”.

E entón fun eu quen exclamou: “Unha avaliación realista”.

Palabras en tempo real de quen está a promover unha realidade en clave de pasado sometedor e asoballante.

E con esta realidade explícita, moi lonxe da que regula o deseño curricular base aprobado pola consellaría e do que traza o libro de texto, foi obrigado comezar as aulas seguintes.

O imaxinario do país

Artigo publicado no semanario en papel Sermos Galiza o 20 de setembro de 2018.

Entre 1817 e 1834 sucedéronse as diferentes fases dun soño que non chegaría a ver a luz até 1845.

No acordar dese soño laborioso do ilustrado galego, Domingo Fontán, nun pioneiro pulso científico e matemático procurado a pé e a cabalo, a imaxe que naceu foi o retrato físico de Galiza, unha visión espacial xeográfica nunca antes tanxíbel.

Unha cartografía histórica que deu conta do que somos, que espazo propio ocupamos, como nos distribuímos, nun espello que representa o noso corpo xeográfico con toda a súa musculatura social e ambiental. Unha carta de Galiza que segue a ser emisora de nós a través da súa recompilacion toponímica.

Mais, fixada na exactitude milimétrica da escala do plano a Galiza imaxinaria, aínda hoxe andamos a soñar o país como un dereito e unha obriga. Tamén a trazar camiños liberados de dependencias paralizantes e subordinacións inmobilizadoras a través da palabra.

Levamos canda nós unha mochila herdada de experiencias, feitos, accións e palabras asinadas en milleiros de páxinas que, como espellos, nos devolven unha imaxe do noso tránsito. Palabras perpetuas que valen máis do que as imaxes efémeras.

Moitas desas palabras ficaron tatuadas na pel do tempo común como testamentos vitais, da man dos nosos escritores e escritoras, a construíren, co seu pensamento, unha cartografía única, mais non individual, que nos proxecta no espello do mundo.

Unha boa parte deste imaxinario de creación literaria recente, contemporánea, desta planimetría de voces e retratos próximos, vén de ser presentada baixo o título “O imaxinario do país. Letras de magnesio”, que, baixo o patrocinio da Deputación de Pontevedra, está a ser exposta en varias localidades da provincia.

Unha cincuentena de retratos, vinte e cinco de escritoras e outros tantos de escritores, que nacen, no pensamento e na acción do fotógrafo Anxo Cabada, como un proxecto de fixación visual do territorio da palabra de noso, desde a intervención coral, para a iconografía colectiva.

Un proxecto fotográfico de país que cómpre achegar á totalidade do país, pois todas e todos eles son presente literario que nos mira aos ollos para partillaren connosco cadanseu autorretrato literario, mesmo no caso dos tres recentemente falecidos –Xosé Neira Vilas, Mª do Carme Kruckenberg e Agustín Fernández Paz.

O territorio literario-fotográfico constrúe a radiografía do imaxinario, todas as imaxes poden prender o lume das palabras, e ninguén mellor que os escritores e escritoras que en toda a xeografía alimentan os soños e a imaxinación da terra.

Eis a determinación declarativa desta aposta fotográfica de Anxo Cabada, que foca toda a súa intensidade na comunicación entre os dous planos do negativo, alicerzada nunha parte substancial da nosa República das Letras, esa que realmente é a que alimenta os nosos soños e as nosas vidas, en palabras de presentación do catálogo do profesor, crítico e escritor Ramón Nicolás.

Pousarmos a ollada en cada retrato demanda de nós o inicio dunha conversa. Cada ollada, cada expresión, cada aceno corporal explícito ou intuído, convida á confusión entre emisora e destinataria.

O retrato nace ao corpo do diálogo entre as olladas cruzadas dunha definitiva foto fixa que agarda detida e unha mirada porosa que a esculca a contraluz.

Determos o tempo na lectura de cada autorretrato literario implica descubrir o porqué de cada escrita, a afronta dos discursos, viaxar na conxunción entre a imaxe e a palabra de cada retrato en branco e negro, que permanece para trascender o propio suxeito autorial.

Autorretratos declarativos, metafóricos; poéticos, narrativos, dialogados; monólogos, inquéritos, interrogantes para verificar certezas e incertezas en primeira persoa de singular que traspasan o marco para nos avolver en plural.

Autoras e autores de todos os xéneros literarios, pioneiras da escrita na posguerra, innovadoras do devir, nomes que espallan a creación literaria en lingua galega nun mundo que non coñece valados nin fronteiras, voces que nos aprenden a ser nós en continua mudanza, versos para contaxiar liberdade, trazos para provocar preguntas, espazos en branco para nos interferir, puntos suspensivos para nunca colocar a fin do capítulo…

Cincuenta (auto)retratos como cincuenta arterias dun corpo multiorgánico que seguen a legar o pulso do imaxinario do noso país.